Historia Hafciarstwa

Większość z ekipy Naszywki.pl codziennie spędza wiele godzin przy komputerach lub sterowanych komputerowo maszynach hafciarskich. Wszystko podłączone jest pod 230V, wszędzie pełno wyświetlaczy, sterowników, siłowników i przycisków połączonych ze sobą nowoczesną technologią. Trudno się w tym wszystkim odnaleźć. To Krzysiek z naszej załogi jako pierwszy zaczął głośno zastanawiać się jak to wszystko się zaczęło. Jak wyglądało hafciarstwo kiedyś? Po kilku tygodniach rozmyślań powstała w skrócie historia hafciarstwa. Zapraszamy do lektury

* * *

HISTORIA HAFTU

Jedwabne hafty – Grecja

Cechą wybitnie ludzką, która wyróżnia wszystkich przedstawicieli naszego gatunku ze świata zwierząt jest umiejętność wytwarzania narzędzi, a także nadawanie znaczeń wytworom swojej pracy, co określa się mianem tworzenia kultury, czyli jak nauczał wybitny polski filozof Tadeusz Kotarbiński: czegoś co globalnie przeciwstawia się naturze. Wraz ze wzrostem wiedzy i umiejętności istniała niewątpliwa potrzeba tworzenia coraz bardziej wyrafinowanych artefaktów, które często osiągały szczyty artystycznego poziomu. Wrodzona człowiekowi pogoń za pięknem, znalazła zaspokojenie tak w dziełach artystycznych jak również w rzemiośle.

Hafciarstwo, jako swoista technika tekstylna jest niewątpliwie rzemiosłem artystycznym. Jej początki zapewne giną w pomroce dziejów, choć raczej pojawiło się dużo później niż wynalazek igły, niezbędny przecież dla tej umiejętności. W czasach historycznych umiejętność haftowania poświadczona jest dla pierwszych wielkich cywilizacji, tzn.: egipskiej, hinduskiej, chińskiej, a także ludów Mezopotamii. Jednak w przypadku trzech pierwszych haftowane ozdoby przedstawiały przede wszystkim figury geometryczne, podczas gdy Asyryjczycy po raz pierwszy przedstawiali postacie zwierząt i ludzi. Najprawdopodobniej za ich pośrednictwem umiejętność haftowania dotarła do starożytnych Greków a następnie Rzymian. To właśnie z greckiej Attyki pochodzi najstarszy odnaleziony haft, datowany na V – IV w. p.n.e.

Grecka fascynacja sztuką hafciarstwa znalazła odzwierciedlenie w podaniach i legendach. Jeden z bardziej znanych mitów greckich opowiada o rywalizacji bogini Ateny z księżniczką Arachne. Przechwałki tej ostatniej rozgniewały boginię, która wezwała księżniczkę na pojedynek. Okazał się on nierozstrzygnięty. Wściekłość Ateny miała doprowadzić nieszczęsną śmiertelniczkę do samobójstwa. Żal jaki ogarnął Atenę po tym fakcie sprawił, że bogini przywróciła swą rywalkę do życia pod postacią pająka tkającego misterne nici.

Haft Średniowieczny – Anglia

Średniowiecze to prawdziwe „złote czasy” sztuki hafciarskiej. Niewykluczone, że była ceniona bardziej od malarstwa. Rozwijała się w różnych kręgach kulturowych, zarówno wśród chrześcijan jak i muzułmanów. Zwłaszcza w cywilizacji islamskiej bogate zdobienia wskazywały na wysoką pozycję społeczną oraz były swoistym wabikiem, wykorzystywanym do uwodzenia kobiet i mężczyzn. Hafciarze nierzadko wykorzystywali najbardziej wysublimowane materiały, takie jak: jedwab, srebrne a nawet złote nici. W krajach muzułmańskich przeważała jednak ornamentyka geometryczna, co związane było rzecz jasna z nakazami religijnymi zawartymi w Koranie, które zabraniały przedstawiania postaci ludzkich i zwierzęcych. Słusznie przeto haft może kojarzyć się z życiem wyższych sfer. Z całą pewnością towarzyszył także niższym warstwom społecznym. Wszelkiego rodzaju źródła historyczne: pisane, ikonograficzne, zgodnie poświadczają, że haftowaniem zajmowały się przede wszystkim kobiety. Hafciarstwem zajmowano się także w klasztorach. W żeńskim zakonie brygidek wymagała tego reguła zakonna.

W rozwiniętym średniowieczu europejskim najsłynniejsze dzieła sztuki hafciarskiej kojarzone były z Anglią i Sycylią. Z Anglii pochodzi niewątpliwie najsłynniejszy zabytek, zwany tkaniną z Bayeux. Na tym ręcznie haftowanym płótnie o długości 73 m i szerokości 0,5 m przedstawiono podbój Anglii przez Wilhelma Zdobywcę w 1066 r. Jest to kapitalne źródło historyczne do poznania dziejów średniowiecznej Europy, choć jak dotąd nie udało się historykom odpowiedzieć na pytanie: kto był inicjatorem i wykonawcom zabytku. Jesień średniowiecza przyniosła dalszy postęp i rozwój hafciarstwa, które rozwijało się szczególnie we Francji oraz Flandrii. Dzieła tego okresu charakteryzowały się dynamizmem, ekspresją a przede wszystkim naturalizmem. Hafciarstwo rozwijało się także w Polsce oraz innych krajach środkowej Europy. Docierało ono dzięki kontaktom z Bliskim, Środkowym oraz Dalekim Wschodem.

Historycy są zgodni, że wynalazek druku z XV wieku znacząco przyczynił się do rozwoju hafciarstwa. Masowo jak na ówczesne standardy drukowano wówczas rozmaite bestiariusze i atlasy roślin, a ilustracje w nich zawarte stały się inspiracją dla motywów hafciarskich. W kolejnych wiekach haft służył nie tylko w rękodzielnictwie szat ceremonialnych lub liturgicznych, sztandarów i chorągwi, ale coraz częściej stał się elementem ozdobnym stroju codziennego.

Maszyna Hafciarska XIX wiek

Rewolucja przemysłowa, która już w końcu XVIII w. ogarnęła Anglię, a następnie przez cały XIX wiek przetaczała się po całej Europie, przyniosła też mechanizację haftu. W 1828 r. wprowadzono na rynek pierwsze mechaniczne hafciarki a w kolejnych dziesięcioleciach upowszechniano kolejne wynalazki, które umożliwiły masową produkcje przedmiotów haftowanych. Od drugiej połowie XX wieku, w procesie produkcyjnym masowo wykorzystuje się techniki informatyczne.

Produkcja maszynowa nie wyparła całkowicie rękodzielnictwa. Produkcji maszynowej towarzyszyło z jednej strony odrodzenie tradycyjnych technik hafciarskich z drugiej naukowa refleksja systematyzująca wiedzę na temat hafciarstwa. Również w XIX wieku hafciarstwo stało się znaczącym elementem kształcenia dziewcząt i jednym z najczęstszych zajęć kobiecych.

* * *

Chcesz rozwinąć temat? Więcej o historii haftu doczytacie na stronie Pałacu Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie, w artykule Moniki Janisz pod tytułem “Igłą i nicią malowane. Historia haftu w zarysie”. W tekście rozbudowana historia tego rzemiosła, od czasów średniowiecznej tkaniny z Bayeux, aż do końca XIX wieku.